De Orthodoxe kerk van Belarus

Enkele artikelen over ontmoetingen met de Orthodoxe kerk van Belarus en orthodoxe christenen. Deze werden en worden ook gepubliceerd in Belarus Bulletin van de Stichting Charité.

1. De Orthodoxe kerk van Belarus – Белорусской Православной Церкви

In het vorige artikel schreef ik iets over onze eerste contacten met de Orthodoxe kerk in Belarus. In een aantal artikelen wil ik proberen enig zicht te verschaffen op de Orthodoxe kerk, haar ontstaan en geloofsleven. Dit  lijkt me zinvol, omdat meer dan 35 % van de bevolking van Belarus behoort tot de Orthodoxe kerk. Daarnaast is er een groot deel niet-gelovig, zijn er ongeveer 7% rooms-katholieken en 3 % anders gelovigen, waaronder protestanten. De cijfers zijn wat dubieus, maar duidelijk is wel dat de Orthodoxe kerk een stempel weet te zetten op de samenleving. In 2019 was er een uitgebreide samenspreking tussen de president en het hoofd van de Russisch Orthodoxe kerk, Metropoliet Kyrill van Moskou voorafgaand aan de synode vergadering in Minsk van deze kerk.

En daarom leek het me zinvol daar iets meer over aan de weet te komen. Ik probeer het zo met u te delen dat het aansluit bij mogelijke ontmoetingen. Laten we nooit vergeten dat we vaak te maken hebben met christenen in Belarus, als we mensen ontmoeten op allerlei locaties waar we hulp mogen verlenen. Ook al is hun geloofspraktijk niet de onze en hebben we ook grote vragen bij de inhoud van hun geloof. Wij maakten het al vaak mee, dat onze gebeden werden vertaald door een orthodoxe gelovige of in ieder geval werden mee-gebeden en met een instemmend amen werden besloten. Onder de mensen die we geregeld ontmoeten als het gaat om humanitaire hulp, bevinden zich mensen voor wie het geloof in de levende God een belangrijk deel uitmaakt van hun leven. Om iets van de orthodoxe wereld en hun geloof te begrijpen moeten we het ver ophalen. Vandaar dat we er de tijd voor nemen. Dit is het eerste van een viertal artikeltjes. Eerst de geschiedenis.

  • Ontstaan van de Oosterse kerk.

Over de eerste eeuwen van de christelijke kerk is weinig bekend. In Handelingen der apostelen lezen we over de verspreiding van het Evangelie tot in Rome. Over de geschiedenis vanaf de 4de eeuw weten we meer. Opvallend is dat er vanaf die tijd ook een langzamerhand steeds duidelijker wordend verschil ontstaat tussen enerzijds de kerken in het Midden-Oosten, Noord Afrika en Oost Europa (de oosterse kerk genoemd) en de kerk in West Europa (de westerse kerk genoemd). Het uit zich vooral in het verzet tegen de bisschop van Rome, die steeds meer de leiding krijgt in de kerk. Het voert te ver om alle oorzaken van deze verschillen hier te noemen. Uiteindelijk leiden de verschillen tot het grote schisma in 1054. Dan excommuniceert paus Leo IX de patriarch van Constantinopel, Michael Caerularius. De strijd ging o.a. ook over het “Filioque”, dat is Latijn voor “en van de Zoon”. Het staat in de geloofsbelijdenis van Nicea, waar we lezen: En in de Heilige Geest, Die van de Vader en de Zoon uitgaat. Dat laatste belijdt de Oosterse kerk niet. De Heilige Geest gaat alleen uit van de Vader, zo belijdt men. “Het resultaat daarvan is dat er in de geloofsbeleving een scheiding is gekomen tussen Christus en de Geest. In de oosterse visie is het mogelijk dat er rechtstreeks contact is tussen de gelovige en goddelijke krachten, buiten Christus om. Het goddelijke is door de Heilige Geest al zichtbaar en tastbaar aanwezig, bijvoorbeeld in de liturgie.”(B. Kamphuis) Daarnaast kent het oosterse christendom de ikoon. Sinds 1054 is Constantinopel (1930: Istanbul) de zetel van de oecumenisch patriarch, nu Bartholomeüs I. Hoewel er in zijn stad nog maar een paar duizend christenen wonen, is hij geestelijk leider van zo’n 300 miljoen orthodoxe christenen in de wereld.

  • Ontstaan van de Russische kerk. Cyrillius en Methodius. Vladimir van Kiev. 988

De Russen ( een Oost-Slavische ethnische groep) komen voor de 9de eeuw vanuit de Karpaten en het gebied rond de rivier de Pripyet geleidelijk aan naar het Oosten en Noorden. Zowel de Oosterse als de Westerse kerk begon zendingswerk in de gebieden van Oost Europa en de Balkan.
Cyrillius en Methodius kregen de opdracht om met anderen dit werk ter hand te nemen. Zij waren beide vaardig in de Slavische taal. En zorgden voor een taal (het cyrillisch) waarin de Bijbel en de liturgie, als ook theologische geschriften vertaald konden worden in de spreektaal van de Russen.
Een groot gedeelte van Oost Europa  komt onder invloed van Rome, maar Bulgarije komt onder Constantinopel (864). En als de Bulgaarse Koning tot geloof komt, bevordert hij de zending onder de Russen. Zendelingen worden uitgezonden naar Kiev, waar in die tijd de Noormannen het voor het zeggen hadden.
In 957 laat grootvorstin Olga zich dopen. In 988 volgt haar kleinzoon Wladimir zijn grootmoeder voordat hij in het huwelijk treedt met een prinses uit Constantinopel. Na zijn terugkeer in Kiev vond er een massale Doop van Russen in de Dnjepr plaats. Het christelijk geloof werd de “staatsgodsdienst” voor de Russen. Maar met het aannemen van het christelijk geloof op de wijze zoals de Oosterse kerk dat beleed, en met de aanvaarding van Constantinopel kwam zo ook het hele cultuurgoed van het Byzantijnse rijk naar de Russen. Het schrift (ontwikkelt door Cyrillus), de literatuur, maar ook het gebruik van de volkstaal in de eredienst. Op deze wijze waren de Russen voor Rome verloren.
Sinds 2018 valt het patriarchaat van Moskou niet meer onder Constantinopel. Het voert te ver om hier te vertellen over alle scheidingen en afsplitsingen. Alle als ketters veroordeelde sekten etc. Ook kunnen we niet nagaan hoe de verhouding tot het patriarchaat van Constantinopel door de eeuwen heen zich heeft ontwikkelt. Maar daar de orthodoxe kerk gelooft dat in de 7 oecumenische concilies besloten en uitgesproken is wat te belijden valt, heeft men sindsdien nooit meer de behoefte gevoelt de dingen opnieuw te zeggen. Ook meent men dat de oude instituties nauw aan het overgeleverde geloof verbonden zijn en daarom niet veranderd mogen worden.

  • Het Exarchaat Belarus

Ondertussen is de kerk in Belarus nog altijd nauw verbonden met Moskou. Het is een exarchaat, hetgeen betekent dat de Exarch, de Metropoliet van Minsk, in naam van de metropoliet van Moskou mag handelen. Op dit moment is Pavel de metropoliet van Minsk en Zaslavl, Patriarch en Exarch voor alle Wit Russen, zoals hij officieel heet. Dit Exarchaat werd gesticht na de perestrojka in 1989. Voor die tijd was het geheel onder Moskou.
Volgens de officiële cijfers van 2012 bestaat de kerk uit 1.555 parochies en 34 kloosters. Er zijn 1,485 priesters en 166 diakenen. Men is op 46 Orthodoxe media vertegenwoordigd. Nog enkele getallen. Er zijn 5 theologische scholen en een universiteit. 654 zondagscholen. Er zijn ook meer dan 100 kerkelijke organisaties die zich bezig houden met sociale activiteiten.
Al met al een omvangrijke kerk met overal haar vertegenwoordigers.

  • Een enkele uitleidende opmerking.

Voor ons als mensen die in contact komen met leden van de Orthodoxe kerk is van belang nooit te vergeten dat zij zich verbonden gevoelen aan de kerk in haar geheel. De Metropoliet van Moskou is wel niet als de paus voor leden van de RK kerk, maar toch is men zeer aan hem verbonden. Dat beïnvloedt ook hun kijk op de Oekraïne. En de verbondenheid met de staat is altijd weer iets dat we in gedachte moeten houden.
Het voert te ver om op politieke onderwerpen in te gaan. Maar u hoeft u nu minder te verbazen over de aanwezigheid van Orthodoxe priesters in de media. U begrijpt dat er allerlei evangeliserende posters en banners in de stad te zien zijn. Het heeft niet de steun direct van de overheid, maar het heeft wel een plek. Bijbels zijn overal te koop.
Tot slot. De Russisch Orthodoxe wereld is een geheel eigen wereld. Natuurlijk maakt zij deel uit van de wereld waarin wij wonen, maar is totaal verschillend van de wereld waarin wij leven. Dat wil ik proberen in de komende artikelen iets meer aan u duidelijk te maken.



Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.